image

  • Cannot get Split location id in module mod_sp_weather. Please also make sure that you have inserted city name.

P

o

g

o

d

a

  • slide 9
  • stout
  • zmajevi 1
  • slide 7
  • slide 8
  • slide 2
  • slide 6
  • slide 1
  • slide 3
  • americana
  • slide 1
  • americana-1
  • pivo-1

Przewodnik po Hvarze

 

hvar 008

 Anna Tuszyńska

WYSPA HVAR

Bajeczna wyspa pośrodku morza
Jak łódź od wieków na bezbrzeżu stoi;
Pośród przystani, wśród zatok i gór
Wyrosły wszystkie tęsknoty moje.
Cvite Škarpa, Hvar, Izabrane pjesme, Zagreb 1943.

 

CECHY GEOGRAFICZNE I KLIMATYCZNE WYSPY HVAR

Wyspa Hvar należy do archipelagu środkowej Dalmacji. Rozciągnięta w kierunku wschodnio-zachodnim ma długość 67,5 km, dzięki czemu jest najdłuższą wyspą Morza Adriatyckiego. Maksymalną szerokość 10,5 km osiąga na obszarze północno-zachodnim. W innych miejscach szerokość nie przekracza 5 km. Pod względem powierzchni (299,66 km?) Hvar zajmuje czwarte miejsce wśród wysp chorwackich (większymi wyspami są Krk, Cres i Brač).
Geologicznie na wyspie przeważają skały wapienne, dolomit i flisz.Klimat Hvaru charakteryzuje się łagodnymi zimami i suchymi, słonecznymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 16,4°C, dzięki czemu już w XIX w. wiedeński klimatolog J. Hann nazwał Hvar "Adriatycką Maderą". Najniższe absolutne minimum - 7,2°C zanotowano na wyspie 5 stycznia 1976 r., a absolutne maksimum 37,4°C 24 sierpnia 1881 r. Styczeń i luty mają temperaturę najniższą (odpowiednio 9,1°C i 8,8°C). Izoterma 9°C obejmuje na terenie Chorwacji (łącznie z wyspami) jedynie Hvar, stąd jest on najcieplejszym i najbardziej śródziemnomorskim miejscem w Chorwacji. Lipiec i sierpień to miesiące najcieplejsze z przeciętną temperaturą 25,3°C (lipiec) i 25,1°C (sierpień). Zachmurzenie dnia jest największe w styczniu (5 dni), a najmniejsze w lipcu (tylko niecałe 2 dni). Hvar jest najbardziej nasłonecznioną wyspą Chorwacji z 2722 słonecznymi godzinami rocznie (średnio zimą 4,2; wiosną 7,6; latem 11,4; jesienią 6,6 godzin dziennie). Stąd najczęstszym atrybutem wyspy jest przymiotnik sunčani ('słoneczny'), tworzący razem z imieniem wyspy niemalże nazwę własną - Sunčani Hvar. Przeciętne roczne opady deszczu znacznie się wahają. I tak przykładowo w 1983 r. opady wyniosły 384 mm, a już następnego roku 853 mm. Średnia opadów jednego dziesięciolecia (badany okres to lata 1983-1992) wyniosła 614 mm. Ta przeciętna jest najniższa w lipcu: 21,2 mm (3,5 dni deszczowych), a najwyższa w listopadzie: 111,2 mm z jedenastoma dniami deszczowymi.Śnieg jest tu zjawiskiem bardzo rzadkim. Styczeń w przeciągu 10 lat ma przeciętnie pięć dni śnieżnych, a luty 3 dni. Najłagodniejszy klimat na wyspie ma miejscowość Hvar, a to dzięki swojemu południowemu położeniu i terenom górzystym chroniącym miasteczko przed zimnymi północnymi wiatrami. Zimy są tu łagodniejsze niż w innych miejscach na wyspie. Od roku 1983 do 1992 w miejscowości Hvar śnieg nie spadł ani razu. Od zimy 1992/1993 aż do chwili obecnej (2001) również nie wystąpiły opady śniegu.Zimą najczęściej wieje najsilniejszy wiatr północno-wschodni - bura, a wiosną i jesienią południowo-wschodni - jugo. Latem najczęstszy jest łagodny i orzeźwiający maestral, wiatr północno-zachodni.

HYDROLOGICZNE CECHY MORZA WOKÓŁ WYSPY HVAR

Temperatura
Temperatura powierzchni morza waha się między 12°C a 24°C, temperatura przy dnie wynosi od 11°C do 17°C.
Zasolenie
Na poziom zasolenia wpływają wody lądowe (rzeka Neretva) i wody z otwartego morza, charakteryzujące się zawsze większym zasoleniem. Wpływ Neretvy widoczny jest przede wszystkim wiosną, kiedy zasolenie morza przy Hvarze znacznie maleje. Z kolei jesienią wpływ otwartego morza powoduje znaczne podwyższenie poziomu soli. I tak w marcu przeciętne zasolenie wynosi 35,43 g/l, a we wrześniu 38,12 g/l. Dla porównania podajmy, że zasolenie Morza Bałtyckiego wynosi 7,8 g/l, a Morza Czerwonego do 42 g/l.
Tlen
Adriatyk jest morzem bogatym w tlen. Ilość tlenu waha się między 5-6 ml/l. Najwyższy poziom występuje między 20. a 30. metrem głębokości.
Przejrzystość
Przejrzystość Morza Adriatyckiego jest większa na południu niż na północy, podobnie jak większa jest na otwartym morzu niż przy lądzie, stąd morze okalające wyspę Hvar ma stosunkowo dużą przejrzystość, bo ok. 20 m. Dla porównania wybrzeże ma przejrzystość 9-10 m, a otwarte morze 25-30 m.

FLORA I FAUNA HVARU

Sosna alepska, najbardziej rozpowszechnione drzewo w całej Dalmacji, stanowiące nieodłączny element jej krajobrazu, została sprowadzona z Syrii (nazwa "sosna alepska" pochodzi od miasta Aleppo w północno-zachodniej Syrii). Rośnie na niemalże całej powierzchni wyspy, skutecznie tłumiąc roślinność rdzenną: sosnę czarną, ostrokrzew kolczasty, dąb omszony, cyprys włoski, wrzos pospolity, świerk, jałowiec czy chmielograb.

Obok drzew zimozielonych (wiecznie zielonych) i zielonych, drzew iglastych i liściastych, Hvar przepełniony jest aromatycznymi ziołami: lawendą, rozmarynem, szałwią lekarską, rumiankiem pospolitym, tymiankiem, miętą, wawrzynem szlachetnym i koprem włoskim. Aby uzupełnić obraz hvarskiego krajobrazu, trzeba jeszcze wspomnieć drzewo oliwne, winorośl, migdałowce, figowce, agawy i różnego typu palmy.

Wyspa Hvar bogata jest w różne gatunki ptaków. Do tych najliczniejszych zaliczają się: pustułka, turkawka, puszczyk, kos, szczygieł, wróbel domowy, jerzyk, jaskółka dymówka, mewa srebrzysta i rybitwa. Z ssaków najczęściej występuje kuna domowa, z gryzoni zając i mysz polna. Z gadów spotkać można wiele gatunków jaszczurek właściwych, jak chociażby jaszczurkę trójpręgą oraz kilka gatunków żmij niejadowitych i jedną jadowitą - żmiję nosorogą, która jednak występuje bardzo rzadko. Trudno sobie też wyobrazić krajobraz śródziemnomorski bez kóz, owiec, osłów czy mułów od tysiącleci nieodłącznych towarzyszy człowieka.

Od lat badany jest również bentos (organizmy roślinne i zwierzęce zasiedlające zbiorniki wodne) obszaru wokół wyspy Hvar. Morze wokół Hvaru obfituje w ryby z rzędu okoniokształtnych. Najliczniejsze są okoniokształtne z podrzędu prażmowatych z przedstawicielami takimi jak: kielec, morlesz szkarłatny, morlesz bogar czy barwena. Liczne są też okoniokształtne z podrzędu makrelowatych (z głównym przedstawicielem makrelą), babkowatych i skorpenowców z najczęściej spotykaną i bardzo cenioną skorpeną. Oprócz okoniokształtnych liczną grupę stanowią dorszowate (głównie morszczuk) i śledziowate (sardynka).

Czyste wody Adriatyku sprzyjają również rozwojowi mięczaków i stawonogów. Do najliczniej występujących w wodach Hvaru mięczaków należą małże, ośmiornice i kalmary. Przedstawicielami stawonogów są krewetki, homary i homarce.

NAZWA WYSPY I MIASTA

Jest niemalże pewne, iż nazwa Hvar wywodzi się od Phárosa, imienia, jakie swojej nowej osadzie nadali Grecy, którzy przybyli tu w 385 r. p.n.e. z wyspy Paros na Morzu
Egejskim. W starych tekstach pojawiają się także nazwy Lesna, Lisna, Liesna i są słowiańskiego pochodzenia. Wywodzą się od czasownika lijezati, co w starochorwackim znaczy 'przybijać do portu'. Najprawdopodobniej pamiętają czasy, kiedy to przodkowie Hvaran, Neretlanie, myśląc o hvarskim porcie mówili, że płyną do przystani, przybijają do portu. Nazwa Lesna z czasem rozszerzyła się i zaczęła oznaczać nie tylko Hvar (port, przystań), ale całą wyspę. Bardzo popularna jest również włoska nazwa wyspy - Lesina, widoczna na wielu pocztówkach z przełomu wieków XIX i XX. Powszechnie przyjęta jest jednak nazwa Hvar, powstała z Phárosa (Pharos, Pharia, Fara, Quarra, Hvar) z tym, że kolonia Greków z wyspy Morza Egejskiego znajdowała się na terenie dzisiejszego Starego Gradu, a obecny Hvar stał się Néos Pháros, Nowym Hvarem. Dodajmy jeszcze, że słowo pháros w języku greckim oznacza 'latarnię morską'.

Warto wspomnieć jeszcze o jednym skojarzeniu językoznawczym, które jest niezwykle interesujące i zaskakujące, ale i bardzo odważne. Pamiętajmy, że Neretlanie, praojcowie Hvaran, byli plemieniem słowiańskim przybyłym na wyspę w VIII w. z terenów dzisiejszej południowej Polski. O tym, gdzie byli wcześniej, do dziś dnia toczą się spory. Evgenii Pashencho pisząc o etnogenezie Chorwatów w kontekście prahistorii Ukrainy przytacza staroperskie słowo hvar, które oznaczało 'słońce'. Czy to przypadek, że nazwa wyspy, której specyficzne położenie sprawia, iż jest tu większa ilość dni słonecznych w roku niż w którymkolwiek miejscu Chorwacji, w jakimś języku oznacza słońce? Być może to przypadek, choć niewiele jest tak romantycznych przypadków w językoznawstwie...

PRZEGLĄD HISTORYCZNY

PRAHISTORIA
Pierwsze świadectwa obecności człowieka na wyspie Hvar sięgają IV tysiąclecia p.n.e. Na samym początku swojego rozwoju mieszkaniec Hvaru reprezentował kulturę neolitu. Dowodem na to są liczne groty i jaskinie rozproszone na całym obszarze wyspy. Odkrycia najsłynniejszych hvarskich grot (Grapčeva Grota, Pokrivenik i Markova Grota) zaliczają się do wiodących osiągnięć archeologicznych wybrzeża Morza Adriatyckiego i świadczą niezbicie o istnieniu, rozwoju i ciągłości jednej liczącej się kultury na wschodnim wybrzeżu Adriatyku od drugiej połowy IV tysiąclecia do końca II tysiąclecia przed Chrystusem. Znajdując się na wyjątkowo sprzyjającym pod względem geograficznym terenie umożliwiającym drogą morską kontaktowanie się z kulturami wybrzeża Morza Jońskiego i Morza Egejskiego, Hvaranie przejmowali od tamtejszych mieszkańców między innymi sposoby zdobienia naczyń jak barwienie ceramiki. Jest to tzw. styl dimiński (Dimini - miasto greckie, w którym odkryto pozostałości po osadzie z IV tysiąclecia p.n.e., między innymi ceramikę trójbarwną z ornamentem spiralno-meandrowym, narzędzia krzemienne i miedziane). Czerpiąc z innych wzorców i dodając elementy rodzime, prahistoryczni Hvaranie stworzyli jedyną w swoim rodzaju kulturę hvarską dojrzałego i późnego neolitu i eneolitu. Z tego okresu (około 3000 lat p.n.e.) pochodzi również wizerunek łodzi znaleziony w Grapčevej Grocie, który stanowi jeden z najstarszych wizerunków statku w Europie.

Jeżeli chodzi o życie codzienne, obyczaje czy odżywianie się, to odnalezione ślady świadczą o tym, że Hvaranin III tysiąclecia p.n.e. zajmował się rolnictwem, hodowlą kóz i owiec oraz myślistwem. Pożywienie bazowało na produktach roślinnych i zwierzęcych, a z czasem coraz bardziej zapoznawano się z tajnikami gotowania i przygotowywania pożywienia. W gospodarstwie domowym i do celów kultowych wykorzystywano naczynia gliniane. Z czasem też ludzie coraz bardziej związani byli z jednym miejscem, gdzie żyli i pracowali. Broń i narzędzia neolitskiego Hvaranina wykonane były z kamienia lub z kości. O sposobie pochówku mówią liczne kamienne, stożkowate kopce porozrzucane po wyspie (okolice Gdinja, Zastražišcia, nad zatoką Grčišće itd.). Zmarłych grzebano w pozycji skurczonej razem z różnymi przedmiotami codziennego użytku, bronią i żywnością. Najwięcej mogił pochodzi z epoki brązu, ale taki sposób grzebania zmarłych kontynuowano w epoce żelaza, a nawet w okresie przechodzenia ze starej ery w nową.

Wraz z dotarciem na tereny Półwyspu Bałkańskiego ludu indoeuropejskiego (Prailirów i Ilirów) na początku II tysiąclecia przed Chrystusem powoli zanika zastana kultura, by od początku I tysiąclecia p.n.e. coraz wyraźniejsze stawały się wpływy kultury epoki żelaza.

GRECKA KOLONIZACJA

W IV w. p.n.e. wyspa Hvar stała się kolonią grecką. Kolonizacja grecka środkowej Dalmacji była zasługą Dionizjusza I Starszego, tyrana Syrakuz, władcy części Sycylii. Po opanowaniu południowych terenów Półwyspu Apenińskiego i umocnieniu pozycji na Sardynii i Elbie, Dionizjusz swoją siłę skierował na strategicznie ważne punkty Morza Adriatyckiego. Po zajęciu Visu (Issy) Dionizjusz nawiązał kontakt z mieszkańcami wyspy Paros na Morzu Egejskim, którzy borykając się z przeludnieniem własnego terenu szukali dogodnego miejsca, by przesiedlić część swojej społeczności. Doszło do porozumienia i w 385 r. p.n.e. Paranie osiedlili się na wyspie Hvar, tworząc na terenie dzisiejszego Starego Gradu miasto, któremu nadali imię Pharos. Odkrycia archeologiczne świadczą o tym, że na miejscu dzisiejszego miasta Hvar istniała wówczas odrębna grecka kolonia Dimos, połączona później z Pharosem. Zamieszkujący wyspę Ilirowie nie chcieli pogodzić się z faktem przybycia nowych osadników. Dlatego weszli w układ ze swoimi współplemieńcami zamieszkującymi tereny między rzekami Cetiną i Neretvą, i w 384 r. p.n.e. wspólnie napadli mieszkańców nowo powstałego Pharosa. Nie zapominajmy jednak, jakiego sojusznika mieli greccy kolonizatorzy. Z niedalekiego Visu przybyła flota wojenna i dosłownie rozgromiła Ilirów. To zwycięstwo na dobre ugruntowało silną pozycję Dionizjusza I Starszego na Morzu Adriatyckim.
Po śmierci Dionizjusza w 367 r. p.n.e. władzę nad ogromnym państwem przejął jego syn Dionizjusz II Młodszy. Nieudolne poczynania następcy doprowadziły do stopniowego rozpadu mocarstwa. Wykorzystując tę sytuację, usamodzielniły się Issa i Pharos, który jako niezależne państwo-miasto rozwijał się do ok. 235 r. p.n.e.
KRÓLESTWO ILIRII I IMPERIUM RZYMSKIE
Krótko przed rokiem 231 p.n.e. Hvar dostał się pod zwierzchnictwo młodego, ambitnego państwa iliryjskiego, na którego czele stał wówczas Agron. Niedługo potem Agron umiera i władzę w państwie obejmuje wdowa po nim Teuta. Z ramienia nowej królowej rządy na Hvarze sprawował odważny i utalentowany Demetrios. W otwartym konflikcie królowej iliryjskiej Teuty z mocarnym Rzymem to właśnie Demetrios Hvaranin odegrał decydującą rolę. Jako dowódca floty wojennej Teuty, widząc, że nie ma szans w starciu z potężną flotyllą rzymską, poddał Rzymowi dopiero co zdobytą kolonię Korfu, co spowodowało poddawanie się pod zwierzchnictwo rzymskie kolejnych miast na Morzu Jońskim. Teuta zmuszona została do podpisania pokoju, w którym zobowiązała się do płacenia daniny i niewkraczania na wody Morza Adriatyckiego poniżej linii albańskiego miasta Lissos. Rzym dotrzymał obietnicy danej Demetriosowi i pozostawił pod jego rządami Hvar i kilka sąsiednich wysp, na których panował jako sojusznik Rzymu.
Sojusz i dobre stosunki z Rzymem nie trwały jednak długo. Wykorzystując wojnę Rzymu z Galami, Demetrios stopniowo podbijał miasta i tereny Albanii. Wzmocniwszy wojsko i flotę, zawiązawszy sojusz z królem Macedonii Antygonem Dosonem, pojąwszy wreszcie za żonę niegdysiejszą władczynię Teutę, królową Ilirów, Demetrios uznał, że przyszedł czas na ostateczny rozrachunek z Rzymem. Na odpowiedź floty rzymskiej nie musiał długo czekać. Kiedy w 220 r. p.n.e. ruszył na podbój miast na Peloponezie, Rzym, mimo kłopotów z Hanibalem, wysłał silną flotyllę z zadaniem całkowitego zniszczenia sił Demetriosa, ukarania nieposłuszeństwa i zapewnienia swobodnego żeglowania po Morzu Adriatyckim. Rzymianie rozpoczęli odzyskiwanie miast albańskich, kierując się na północ, by w końcu zbliżyć się do najlepiej strzeżonego miasta w państwie Demetriosa - Hvaru. Dzięki doskonałej taktyce wojennej i wyćwiczonemu, doświadczonemu wojsku rzymskiemu Hvar został zdobyty w 219 r. p.n.e. Demetrios Hvaranin znalazł schronienie u młodego macedońskiego króla Filipa V i aż do śmierci bezskutecznie próbował stworzyć koalicję antyrzymską. Po zajęciu Hvaru, ku przestrodze innych buntowników, zrównano z ziemią mury obronne miasta.
Mimo tego, że Hvar ciężko odpokutował nieposłuszeństwo, powoli dźwigał się (i to dosłownie) z upadku. Wpływ rzymski na ówczesny Hvar najwyraźniej widać w strukturze urbanistycznej miasta (typowa rzymska urbs quadrata). Grecki Pharos ustępuje miejsca rzymskiej Pharii.

ŚREDNIOWIECZE

Historia wyspy od III w. naszej ery do wieku XII jest mało poznana, oprócz oczywiście faktu przybycia do Dalmacji w VII-VIII w. Słowian. Wyspą Hvar, podobnie jak innymi wyspami środkowej Dalmacji, zawładnęło plemię Neretlan, które z czasem wyspę całkowicie zeslawenizowało i pod względem etnograficznym, i topograficznym. Dowodem tego są hvarskie toponimy, prawie bez wyjątku chorwackie (język chorwacki należy do południowej grupy języków słowiańskich). W wieku XI wyspa Hvar weszła na krótko w skład Królestwa Chorwackiego Petara Krešimira IV, a po wygaśnięciu dynastii rodzimej Dalmacja (a więc i Hvar) dostała się pod zwierzchnictwo węgierskich królów z dynastii Arpadów (na mocy koronacji w 1102 r.). Na przestrzeni XII, XIII i XIV w. Hvar ze względu na swoje strategiczne położenie parokrotnie znajdował się w obrębie rywalizujących ze sobą mocarstw, przede wszystkim Republiki Weneckiej i Państwa Chorwacko-Węgierskiego, choć raz Hvar znalazł się pod panowaniem bizantyjskim (na skutek wygranej wojny cara Emanuela Komnena z węgierskim królem Stefanem III) i raz w obrębie Królestwa Bośni króla Tvrtka (1390). Przechodzenie co jakiś czas pod zwierzchnictwo innego mocarstwa nie sprzyjało rozwojowi, dlatego Hvar wzorem niektórych dalmatyńskich miast w lutym 1278 r. podejmuje decyzję o podporządkowaniu się Republice Weneckiej. Wenecja przejmując Hvar postanowiła uczynić z niego solidny i dobrze strzeżony ośrodek. Z tego względu w 1292 r. przy finansowym wsparciu Wenecji rozpoczyna się budowa arsenału - bezpiecznego schronienia dla weneckich i hvarskich galer, wybudowane zostają mury miejskie i pałac przedstawiciela weneckiego sprawującego władzę zwierzchnią na Hvarze.
Miasto Hvar już wcześniej stało się najważniejszym ośrodkiem urbanistycznym wyspy, choć nie wiadomo dokładnie, kiedy to nastąpiło. Przypuszcza się, że utworzenie w roku 1147 w Starim Gradzie biskupstwa, które zostało przeniesione do Hvaru pod koniec tego samego stulecia, stało się motorem rozwoju średniowiecznego miasta.

W OBRĘBIE REPUBLIKI WENECKIEJ

Ostatecznie pod zwierzchnictwo Republiki Świętego Marka Hvar wraz z innym wyspami środkowej Dalmacji dostał się w roku 1420 i stan ten trwał do roku 1797, czyli do upadku Wenecji (pokój w Campo Formio i włączenie Wenecji do Austrii). Podpisanie układu w 1420 r. przesądziło o wizerunku dzisiejszego Hvaru.

HVARSKIE POWSTANIE LUDOWE

Kolejny rozdział w burzliwej historii Hvaru to powstanie ludowe, zryw, który miał swój początek już w wieku XV. Swoją dojrzałą formę ruch przybrał pod koniec XV w. dzięki człowiekowi, który zdołał lud zjednoczyć i poprowadzić. Był to Matij Ivanić. Przyczyny powstania, jak i żądania powstańców były proste. Żądano, by lud zrównać ze szlachtą. Od dawna już rosła świadomość ludu, że jest wykorzystywany, że jest właściwie pozbawiony praw. Złość potęgowało zachowanie części szlachty, która w sposób nieograniczony zdawała się ze swej przewagi korzystać. Młody Ivanić w roku 1487 wraz z grupą marynarzy ze wsi Vrboska wzniósł na najwyższym wzniesieniu wyspy (626 m) kaplicę św. Mikołaja jako znak zjednoczenia hvarskiego ludu i swojej przewagi nad szlachtą (imię Mikołaj wywodzi się z greckiego N?cólaos: nik? - 'zwycięstwo', laos - 'lud'). Ruch powstańczy otwartą formę przybrał w roku 1510 i mimo że walki trwały tylko kilka lat, pokój zawarto dopiero w roku 1611. Podpisane porozumienie było ogromnym sukcesem ludu hvarskiego. Od tej pory miał on swoich przedstawicieli w radzie miejskiej (w tej samej liczbie co szlachta) i mógł równoprawnie uczestniczyć oraz decydować o życiu politycznym i gospodarczym. Pieczęcią zgody stał się wybudowany na tę właśnie okoliczność teatr, stanowiący dzisiaj chlubę mieszkańców Hvaru. Od czasu porozumienia symbolicznie zaczęto na nowo odmierzać czas. Stąd nad wejściem do teatru znajduje się napis: ANNO PACIS SECUNDO MDCXII - "drugi rok pokoju 1612". Teatr spojony ze starym arsenałem był pierwszym teatrem publicznym w Europie.

ZŁOTY WIEK HVARU

Wiek XVI aż do roku 1571, kiedy to Hvar doświadczył najazdu tureckiego, był okresem największego rozkwitu literatury i sztuki oraz rozwoju gospodarczego. Hvar był ówcześnie najbogatszym miastem weneckiej Dalmacji. Obiekty z tamtego okresu podziwiać możemy do dziś: mury miejskie i kasztel (twierdza Španjol), rynek (Pjaca), dwór książęcy, lodżię, wieżę zegarową, arsenał, mandrač, teatr, kaplice, kościoły i dzwonnice. Okres ten to jednocześnie działalność największych hvarskich pisarzy i poetów, tworzących nierzadko w języku chorwackim. Wystarczy wymienić chociażby Hanibala Lucicia czy Petara Hektorovicia (autora pierwszego chorwackiego eposu "Ribanje i ribarsko prigovaranje"), których utwory stanowią dziedzictwo kulturowe Chorwacji.
Swoje bogactwo Hvar zawdzięczał przede wszystkim handlowi i swojemu dobremu położeniu. Na największą skalę rozwinięta była produkcja i eksport wina, największy w Dalmacji. Tak wspaniały rozwój tej gałęzi gospodarki umożliwiał oczywiście śródziemnomorski klimat wyspy. Niewielkie opady deszczu i relatywnie niska wilgotność powietrza w okresie wzrastania i dojrzewania owoców korzystnie wpływają na rozwój winogron, jednocześnie hamując rozwój chorób roślin. Poza tym wywożono suszone figi, olej z oliwek, migdały i najróżniejsze owoce. Jeszcze dziś można zobaczyć kamienny blok w porcie weneckim, na którym wyryty napis głosi, że jest to miejsce zarezerwowane wyłącznie dla statków przybijających do Wenecji z Hvaru i Brača. Oprócz oczywiście dominującej produkcji wina zajmowano się również rybołówstwem. Ryby eksportowano do Wenecji, Grecji i Lewantu (państw położonych na wschód).

NAJAZD TURECKI (1571) I JEGO SKUTKI

Okres największego rozkwitu został drastycznie i znienacka przerwany najazdem tureckim. 2 sierpnia 1571 r. Hvar napadła flota dowodzona przez Hajrudina Barbarose i Uluz Aliego. Mieszkańcy schronili się w twierdzy Španjol lub uciekli w góry, a ci, którzy pozostali w mieście, zostali wymordowani. Najeźdźcy spustoszyli miasto, nie oszczędzając ani pałaców szlacheckich, ani skromnych domów ubogiej ludności. Spalone zostają kościoły i klasztory, zniszczony arsenał i pałac książęcy. Zginęło wówczas ok. 50 Hvaran, którym w porę nie udało się znaleźć schronienia (głównie ludzie starzy i kobiety).
W ciągu następnych dni Turcy kontynuowali swój śmiercionośny pochód przez wyspę. Spalony zostaje Stari Grad i Vrboska, lecz mieszkańcy tych miejscowości, dowiedziawszy się już o napaści, zdążyli pouciekać w okoliczne góry. Rezultatem najazdu tureckiego były spalenia, rozbój i okrutne zbrodnie dokonane na ludności. Najeźdźcy wkrótce po dokonaniu spustoszenia opuścili wyspę.W ciągu kolejnych lat Hvar powoli, ale uparcie podnosił się z ruiny. Efektem najazdu tureckiego, ale i rozprzestrzenionej wkrótce dżumy był spadek liczby ludności z 8000 przed 1571 r. do ok. 5000.
Niedługo potem miała miejsce kolejna tragedia. 1 października 1579 r. piorun uderzył w twierdzę Španjol, nieszczęśliwym trafem w prochownię. W efekcie łańcuchowych eksplozji, które nastąpiły potem, twierdza i sąsiednie budynki praktycznie przestały istnieć, uszkodzone zostały mury miejskie. Prawie wszystkie domy w mieście w dużym stopniu ucierpiały, a wylatujące z twierdzy beczki z prochem docierały aż do portu, niszcząc go i zatapiając łodzie.Najazd turecki, dżuma i skutki eksplozji prochowni zatrzymały rozwój miasta na długi czas. Mimo że Hvar stopniowo wychodził z kryzysu (głównie dzięki pracowitości i witalności Hvaran) i pozostał ważnym ośrodkiem weneckiej Dalmacji, już nigdy nie osiągnął poziomu sprzed roku 1571.

HVAR POD ZWIERZCHNICTWEM AUSTRII (1797-1805)

Na mocy traktatu pokojowego w Campo Formio zawartego 18 października 1797 r. Republika Świętego Marka przestała istnieć jako niezawisłe państwo. Samo miasto Wenecja, tereny na wschód od rzeki Adygi, Istria, Dalmacja i Boka Kotorska przypadły Austrii. Zbyt krótko trwał jednak okres podlegania Hvaru pod zarząd Austrii, aby nastąpiły jakieś zauważalne zmiany. Już wkrótce marsz wojsk napoleońskich doprowadził do francuskiej okupacji wyspy.

FRANCUSKA OKUPACJA HVARU (1805-1813)

26 grudnia 1805 r. z chwilą podpisania traktatu pokojowego z Austrią Napoleon otrzymał Wenecję, zachodnią Istrię, Dalmację i część Albanii. Zmiany, jakie wprowadziła na Hvarze nowa władza, były szybkie i radykalne. Rozwiązano istniejące do tej pory szlacheckie i chłopskie rady, wszyscy mieszkańcy wyspy, bez względu na klasowe pochodzenie, otrzymali te same prawa. Francuska okupacja nie przebiegała spokojnie. Stacjonująca na południowym Adriatyku flota rosyjska kilkakrotnie przeprowadzała blokadę Hvaru. W maju 1807 r. Rosjanie próbowali zdobyć miasto i w bitwie z siłami francuskimi ponieśli ogromną klęskę (ok. 300 zabitych). Hvar kilkakrotnie blokowali też Anglicy, stacjonujący na pobliskiej wyspie Vis, by ostatecznie zająć go 11 listopada 1813 r. na skutek przeprowadzonej wspólne z Austriakami ofensywy antyfrancuskiej.

HVAR POD PONOWNYM ZWIERZCHNICTWEM AUSTRII (1813-1918)

Wraz ze zniknięciem Napoleona ze sceny politycznej i utworzeniem nowego porządku w Europie (decyzje kongresu wiedeńskiego 1814-1815) Dalmację otrzymała ponownie Austria. Drugi okres austriacki znacznie różnił się od pierwszego (1797-1805). Dla Hvaran najbardziej brzemienna w skutki była druga połowa XIX w., czas, w którym w całej Dalmacji rodziła się świadomość narodowa Chorwatów, czego efektem było powstanie chorwackiego ruchu narodowego zwanego iliryzmem.
Produktami eksportowymi, tak jak i poprzednio, były: wino, olej z oliwek, owoce południowe itd. Mieszkańcy w dalszym ciągu zajmują się też połowem ryb. Nowością jest z kolei uprawa, od tego czasu na większą skalę, rozmarynu i lawendy oraz produkcja na bazie tych ziół olejków eterycznych.

OKUPACJA WŁOSKA (1918-1921)

Wraz z końcem I wojny światowej (1918) rozpadła się monarchia austro-węgierska. W czasie, gdy tworzono jeszcze nowy porządek świata, marynarka włoska zajęła sporą część Dalmacji wraz z wyspami. Hvar padł 13 listopada 1918 r. Od początku swojej obecności na wyspie włoski okupant wprowadził brutalne zmiany. Hvarskie czytelnie zostały pozamykane, zrzeszenia kulturalne i sportowe rozwiązane, a język włoski narzucony jako urzędowy. Włoski terror trwał trzy lata. 12 listopada 1920 r. na mocy porozumienia w Rapallo między władzami Włoch i Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców Hvar został włączony do Królestwa SHS i w kwietniu 1921 r. żołnierze włoscy opuścili wyspę.

HVAR WIEKU XX

a) Hvar w Królestwie Jugosławii (1921-1941)
Podobnie jak w całej Chorwacji, tak i na Hvarze nowa władza z królem Serbii Aleksandrem na czele dążyła do zatarcia chorwackiej tożsamości i ograniczała każdą myśl demokratyczną. W zasadzie jedyną dziedziną, która rozwinęła się w tym okresie, była turystyka. Oprócz miasta Hvar turystycznymi ośrodkami stają się inne miejscowości, przede wszystkim Jelsa. Rozwojowi turystyki pomogła z pewnością elektryfikacja (1924), założenie urządzeń wodno-kanalizacyjnych (1921) oraz budowa kąpieliska miejskiego (1927). W 1939 r. oddana zostaje do użytku droga łącząca Hvar, Stari Grad i Jelsę, a codziennie kursujące parowce umożliwiały szybkie dostanie się do Splitu czy Rijeki.
b) Hvar w latach 1941-1944
Wskutek okupacji Jugosławii przez faszystowskie Niemcy Hvar zajęli Włosi sprzymierzeni z Hitlerem. Terror okupanta spowodował powstanie ruchu wyzwoleńczego i antyfaszystowskiego. Wraz z kapitulacją Włoch we wrześniu 1943 r. i opuszczeniem wyspy przez żołnierzy włoskich, Hvar stał się głównym ośrodkiem dowodzenia walką narodowowyzwoleńczą Dalmacji, lecz już w styczniu 1944 r. na wyspę dotarł pułk niemiecki i zajął ją. 3000 osób uciekło z wyspy, a kolejne 1000 zostało deportowanych przez Niemców.
c) historia najnowsza (1945-1991)
II wojna światowa spowodowała całkowity zastój gospodarczy Hvaru. Teraz, pod komunistycznymi rządami marszałka Tito, Hvar wracał do życia całkowicie już nastawiony na turystykę. W latach sześćdziesiątych zeszłego stulecia rozpoczyna się odrodzenie turystyki i jej szybszy rozwój. Odnowiono stare i zaczęto budować nowe hotele, poszerzono ofertę turystyczną. Powstały nowe restauracje i kawiarnie, wybudowano nowe kąpieliska. Ogólnie wzrósł poziom oferowanych usług. Sami mieszkańcy Hvaru również przejmują inicjatywę: przygotowują apartamenty, pokoje i pensjonaty dla turystów, którzy nad hotele przedkładają kwatery prywatne. Zainwestowano również w modernizację infrastruktury (zasoby wodne, dopływ prądu, opieka lekarska, komunikacja na wyspie i powiązanie z lądem, zaopatrzenie itd.) Największy rozkwit przeżywał Hvar pod koniec lat siedemdziesiątych i w latach osiemdziesiątych XX w. Rozpad Jugosławii i agresja Nowej Jugosławii Slobodana Miloševicia na Chorwację na długie lata sparaliżowały turystykę w tym kraju. Mimo iż na wyspie nie miały miejsca działania wojenne, to niedaleko odgrywająca się wojna skutecznie odstraszyła potencjalnych turystów. Chorwacja została uznana jako niezależne państwo przez Wspólnotę Europejską w styczniu 1992 r., lecz turyści zaczęli wracać na słoneczną wyspę Hvar dopiero parę lat temu.

ZABYTKI MIASTA HVAR

Rynek hvarski (Pjaca)
To największy rynek w Dalmacji obejmujący 4500 m?. W 1537 r. wyłożono go kamieniem. Pośrodku rynku znajduje się studnia wybudowana w 1520 r. i odnowiona w 1830 r.

Mury miejskie
Średniowieczne miasto Hvar znajdowało się w obrębie murów miejskich. Zaczęto je budować w XII w., a ukończono w XIV w. (odnowiono w XVI w.) Obecnie okalają najstarszą część Hvaru (Grodę) znajdującą się u stóp twierdzy Španjol.

Twierdze
Španjol to twierdza pochodząca z połowy XVI w., powstała na miejscu wcześniejszego średniowiecznego zamku. Widoczne są również elementy z okresu napoleońskiego. Pewnego przebudowania dokonała także władza austriacka, która po upadku Napoleona okupowała Hvar przez ponad sto lat.
Twierdzę Napoleon wybudowano w roku 1811. O rozpoczęciu prac zadecydował marszałek Marmont. Obecnie mieści się w niej centrum meteorologiczne, astronomiczne i sejsmograficzne. Dla zwiedzających wstęp jest zamknięty. Twierdza Napoleon znajduje się na wschód od centrum miasta.
Veneranda to pierwotnie prawosławny klasztor św. Venerandy z XVI w. W roku 1807 przebudowali go Francuzi i nazwali Batterie de Droite. Dzwonnica została zdemontowana. Była to jedna z czterech hvarskich dzwonnic uważanych za jedne z najpiękniejszych w Dalmacji. W roku 1952 obiekt został przemieniony w Letnią Scenę, na której bardzo często w sezonie turystycznym odbywają się koncerty, przedstawienia teatralne i pokazy kinowe.
Na zalesionym wzniesieniu za hotelem Riva znajdował się do czasów napoleońskich kościół i klasztor augustiański św. Mikołaja. Około roku 1811 Francuzi z fundamentów tych obiektów zbudowali tzw. Batterie de Gauche, małą fortyfikację, która stoi do dziś, lecz jest słabo widoczna z powodu lasu. Na tym samym wzniesieniu znajduje się stary cmentarz.

Pałace

Nad główną, najstarszą bramą miasta wznosi się niedokończony pałac rodziny Hektorović z XV w. z przepięknymi gotyckimi oknami. Idąc od niego w prawo uliczką równoległą z rynkiem, dojdziemy do domu Lucić Paladinić, który opiera się o mury miejskie. Jest monumentalny, z dwoma rzędami gotyckich okien, które wyraźnie widać z ogrodu od strony południowej. Kąt załamań łuków okiennych jest ostrzejszy, a linia skromniejsza, co świadczy o tym, że jest to budowla starsza od pałacu Hektoroviciów. W przedsionku znajduje się mała studnia z tym samym herbem co na bramie wejściowej - lilią i czarnym skrzydłem rodu Šubić (także bardzo starej hvarskiej, szlacheckiej rodziny). Paladini (odgałęzienie rodu Luciciów) wsławili się w walkach z Turkami pod koniec XV w. na wodach Primorja i Hvaru. Dom Lucić Paladinić to pierwsza tego typu tak monumentalna budowla na wyspie.

Na wschód od domu Lucić Paladinić znajduje się dom poety Petara Hektorovicia. Nieco dalej dom szlachcica Slavogosta. Wspomnieć należy jeszcze obszerny dom patrycjusza Jakšy, który dotyka niemal kościoła św. Ducha. Niedaleko znajduje się najstarsza studnia w mieście z roku 1475 z weneckim lwem trzymającym zamkniętą księgę ewangelisty św. Marka, co oznacza, że była wybudowana w czasie wojny.

Po drugiej stronie rynku warto zwrócić uwagę na dwa obiekty. Pierwszym z nich jest pałac szlachcica Vukašinovicia (najpiękniejszy na Hvarze), w którego architekturze wyraźnie przeplata się styl renesansowy z barokowym. Drugi to dom Kasandrić-Gargurić z pięknymi gotyckimi oknami z XV w.

Miejska lodżia i wieża zegarowa

Pierwotnie były częścią dworu książęcego stanowiącego siedzibę władz. Dwór książęcy (knežev dvor) został zburzony na przełomie XIX i XX w. po to, by na jego miejscu powstał najstarszy hotel na wyspie - Hotel Cesarzowej Elżbiety (dzisiejszy Palace). Zachowała się lodżia i wieża zegarowa. Lodżia zbudowana została pod koniec XV w. i stanowi przykład pięknej, renesansowej budowli. Od roku 1868 pełniła funkcję kawiarni (Cur-salonu). Dzisiaj, przepięknie urządzona, jest salonem hotelu Palace, w którym odbywają się najbardziej prestiżowe uroczystości, wystawy czy kameralne koncerty.

Wieża zegarowa również stanowiła część dworu książęcego. Obecny dzwon pochodzi z roku 1564. Pewnych rekonstrukcji wieży dokonano dwukrotnie, w wieku XVII i XIX.Pozostałością po dworze książęcym jest jeszcze masywna studnia znajdująca się na dziedzińcu hotelu Palace i dwa weneckie lwy ozdabiające wcześniej fasadę dworu książęcego.

Arsenał i mandrač

Arsenał zaczęto budować w wieku XIII jako schronienie dla hvarskich i weneckich galer wojennych. Każde dalmatyńskie miasto, będące pod zwierzchnictwem Wenecji, miało obowiązek wybudowania tego typu statku i w razie wojny był on do dyspozycji państwa. W swojej historii arsenał dwukrotnie został zniszczony: w czasie najazdu tureckiego (1571) i na skutek eksplozji prochu w twierdzy (1579). Dzisiejszy kształt to efekt przebudowy z początku XVII w. Wówczas też nadbudowano piętro z teatrem.
Jedyną pozostałością po hvarskiej galerze "Św. Jerolim" jest figura smoka ("Zvir"), która znajdowała się na dziobie galery uczestniczącej w słynnej bitwie pod Lepanto (1571), w której siły Świętej Ligi pokonały flotę turecką. Figura wykonana jest z drewna czereśniowego i pierwotnie była pozłacana. Do dziś przechowywana jest w teatrze i stanowi jedną z najstarszych tego typu figur zachowanych w Europie.
Przed lodżią znajduje się ogrodzony kamieniem akwen zwany mandračem (od starogreckiego mandrakión - 'mały port'), będący schronieniem dla pomniejszych łodzi. Po raz pierwszy mandrač wspomniany został w 1459 r. Dzisiejszy kształt z barokowymi wieżyczkami pochodzi z roku 1795.

Hvarski teatr (Hvarsko kazalište)

To najbardziej umiłowana budowla Hvaran i też największy powód do dumy, a to ze względu na datę powstania teatru, jak i okoliczności, w których to nastąpiło. Nad wejściem do teatru, który znajduje się nad arsenałem, zobaczyć możemy napis ANNO PACIS SECUNDO MDCXII - "drugi rok pokoju 1612". Przypomnijmy krótko, że w 1510 r. doszło na Hvarze do powstania ludowego na skutek bezwzględnego wykorzystywania przez szlachtę swej pozycji. Wielokrotnie w ciągu XVI w. przedstawiciele obu skłóconych stron, wzajemnie się oskarżając, udawali się do Wenecji, która była mediatorem w sporze. W 1611 r. podpisano porozumienie, którego pieczęcią było właśnie wybudowanie teatru. Na uwagę zasługuje fakt, że dopiero pod koniec XVI i na początku XVII w. zaczęły powstawać obiekty z wyraźnym przeznaczeniem do odgrywania spektakli teatralnych (1584 r. - Teatro Olimpico w Vicenzi, 1588 r. - teatr w Sabbionetti, 1611 r. - teatr w Hvarze, 1618 r.  - Teatr Farnese w Parmie). Wcześniej, jeszcze od czasów greckich, przedstawienia teatralne odbywały się w miejscach przeznaczonych nie tylko na potrzeby teatru.
Najważniejsze jest jednak to, że teatr hvarski był pierwszym teatrem publicznym w Europie, w którym na przedstawieniach gromadziła się szlachta, rzemieślnicy, chłopi, rybacy, czyli wszyscy, którzy mieli na to ochotę, bez względu na pochodzenie społeczne. Do tej pory było to niemożliwe. Przedstawienia teatralne były zarezerwowane dla wąskiego kręgu ludzi wykształconych, dla elity rządzącej. Zgoda między szlachtą i ludem, wybudowanie wspólnymi siłami teatru, mającego jednoczyć wszystkich mieszkańców, teatru, w którym z przyczyn oczywistych tak samo często odbywały się przedstawienia w języku chorwackim (język ludu), jak i włoskim (język arystokracji), jest jedną z piękniejszych kart historii Hvaru. O tym, jak ważne było dla wszystkich wybudowanie teatru, niech świadczy fakt, że kiedy zabrakło pieniędzy na prace wykończeniowe, przeznaczono na ten cel cały roczny dochód z dóbr kościelnych i nikt nie miał o to pretensji.
Złoty okres teatru hvarskiego to wiek XVIII. W 1803 r. teatr odrestaurowano. Wtedy też powstały loże dwudziestu ośmiu najważniejszych rodzin Hvaru i Visu. W 1900 r. teatr ponownie odnowiono, co świadczy o tym, że cały czas dbano o stan tak ważnego dla miasta obiektu. Czas wielkości teatru hvarskiego minął jednak bezpowrotnie. Obecnie tylko sporadycznie odbywają się w nim spektakle teatralne z wyjątkiem organizowanych każdego lata Dni Teatru Hvarskiego, kiedy to wszyscy jak dawniej gromadzą się "na piętrze" arsenału. Dni Teatru stanowią również dużą atrakcję turystyczną.
Jak pisze Marin Carić: "Grać, występować na scenie jest dla każdego Hvaranina rzeczą naturalną, sposobem uczestniczenia w życiu miasta. Tak jak przyjacielowi pomaga się zarzucić sieci czy zbierać winogrona, tak jak wspólnie buduje się dom czy gasi pożar, tak wspólnie gra się na scenie teatru." (M. Carić, Hvarsko pučko kazalište, Otok Hvar, Zagreb 1995.) W sposób świadomy Hvaranie związali swój los z teatrem i dlatego, choć wykonujący na co dzień najróżniejsze zawody, są jednocześnie amatorskimi aktorami, którzy co jakiś czas oddają się bez reszty podtrzymywaniu tradycji hvarskiego teatru.

Kościoły i klasztory Hvaru

Historia Hvaru nierozerwalnie łączy się z historią Kościoła. Hvaranie bardzo wcześnie zetknęli się z nową wiarą dzięki kontaktowaniu się z Salonikami. Badacze twierdzą, iż większość mieszkańców przyjęła chrześcijaństwo zanim jeszcze cesarz Konstantyn I Wielki ogłosił w edykcie mediolańskim (313) wolność wyznania dla chrześcijan. W ciągu IV w. przyjęła chrześcijaństwo ta część ludności, która pozostawała dotąd pogańska. Pierwsze budowle sakralne powstały w V i VI w., gdyż wcześniej członkowie nowej wspólnoty gromadzili się w miejscach, w których dotąd odprawiano obrzędy pogańskie. W VIII w., jak już wspomnieliśmy, pojawili się na wyspie Neretlanie, którzy również stopniowo przyjmowali chrześcijaństwo, dużo wcześniej niż ich współplemieńcy na lądzie.
Katedra
Pierwsze teksty źródłowe wspominające biskupstwo hvarskie pochodzą z 1154 r. Pierwotnie siedziba biskupa znajdowała się w Starim Gradzie, ale już w 1185 r. podjęto decyzję o jej przeniesieniu do Hvaru. Biskup tymczasowo zamieszkał w klasztorze benedyktynów (powstałym najprawdopodobniej w połowie XII w.), a klasztorny kościół św. Marii przystosowano do pełnienia funkcji katedry. Obecny kształt kompleksu to efekt odbudowy obiektów na przełomie XVI i XVII w., przy czym zachowało się wiele starszych elementów architektonicznych. Nie wiadomo dokładnie, w jakich okolicznościach kościół pierwotnie pod wezwaniem św. Marii otrzymał nowego patrona, św. Szczepana. Najprawdopodobniej stało się to z chwilą przybycia do Hvaru biskupa.
Dzwonnicę katedry, podobnie jak pozostałe dzwonnice Hvaru (kościoła św. Marka, klasztoru franciszkanów i cerkwi św. Venerandy), uważa się za jedną z najpiękniejszych w Dalmacji. Wszystkie hvarskie dzwonnice są renesansowe, ale też wszystkie noszą ślady wcześniejszych stylów.
Patrząc na fasadę katedry, zauważymy w kształcie okien i niektórych ozdób elementy gotyckie. Centralna część pochodzi z czasów wcześniejszego kościoła. Warto zwrócić uwagę na jedno z najpiękniejszych sklepień w Dalmacji z XV w. Zostało odrestaurowane w wieku XVI przez Marka Antona Mlečanina, stąd widoczny rok 1573 - rok restauracji. W części głównej, przed ołtarzem, znajdują się dwie romańskie ambony ze starego kościoła i dwie masywne kazalnice do liturgicznych czytań. Ze starego kościoła pochodzi również kamienny relief Bogurodzicy ze świętymi z XV w. i biczowanie Chrystusa także z XV w. W nowej części kościoła z trzema nawami znajduje się dziewięć barokowych ołtarzy. Wszystkie są marmurowe i pochodzą z XVII w., a fundatorami były rodziny patrycjuszowskie.
Idąc na prawo od głównego wejścia zauważymy pierwszy ołtarz z dziełem nieznanego weneckiego malarza - "św. Łucja", na drugim znajduje się "Bogurodzica ze św. Józefem" autorstwa Domenika Ubertiego sprowadzona w 1692 r. Przed trzecim ołtarzem pochowany jest biskup Priuli (1692), a obrazem ołtarzowym jest "Bogurodzica" autorstwa najprawdopodobniej Andrea Celestiego z połowy XVII w. Na kolejnym ołtarzu, którego fundatorem była rodzina Hektorović, znajduje się obraz Bogurodzicy z XIII w. Jest to jeden z najstarszych romańskich wizerunków Bogurodzicy w Dalmacji. W kaplicy św. Krzyża podziwiać można gotycki krucyfiks, którego wykonanie przypisuje się Jurajowi Petroviciowi. Następnym jest ołtarz główny (najstarszy barokowy ołtarz w Chorwacji) z obrazem "Bogurodzica z Dzieciątkiem i św. Szczepanem" autorstwa Palmy Il Giovanego (obraz dokończył N. Reineri Mabuseo z powodu śmierci mistrza). Na północ od ołtarza głównego znajduje się kaplica z sarkofagiem św. Prospera i płytą nagrobną biskupa Dubokovicia Nadaliniego z 1874 r. Idąc dalej, w północnej nawie katedry natrafimy na kolejne ołtarze. Wyróżniają się: ołtarz Najświętszego Sakramentu z biskupimi płytami nagrobnymi i ołtarz Bogurodzicy i św. Antoniego z 1678 r. Ostatnim po stronie północnej jest ołtarz z końca XVII w. przedstawiający św. Piotra i Pawła nieznanego weneckiego malarza, ale z podpisem restauratora Renisa z Brindisi (1804).
Pałac biskupi znajduje się tuż przy katedrze. Najstarszy napis z 1249 r., podobnie jak wiele innych pochodzących już z późniejszych okresów, mówi o przeprowadzonych pracach budowlanych. Pałac przechodził szereg adaptacji, z których ostatnia pochodzi z lat siedemdziesiątych XIX w.W pałacu biskupim mieści się między innymi zbiór szat liturgicznych i naczyń sakralnych z kolejnych stuleci. Na szczególną uwagę zasługuje późnogotycka rzeźba św. Michała zabijającego smoka, pastorał biskupa Franje Priticia z 1507 r. czy srebrny kielich mszalny biskupa Toma Tomasinija z pierwszej połowy XV w.

Kościół i klasztor benedyktynek
Powstał w XVII w. na skutek zaadaptowania domu poety Hanibala Lucicia. Benedyktynkom dom przekazała Julia Gazzari-Lucić, żona Antoniego, syna Hanibala. W tym barokowym kościele, którego fasadę zdobią motywy herbowe Lucicia, na ołtarzu głównym znajduje się obraz Liberala Cozzy z 1750 r. W najstarszej zachowanej gotycko-renesansowej części klasztoru urządzono muzeum. Znajduje się w nim kilka obrazów z XVI-XIX w. i ikon z XVI-XVIII w. W zbiorze muzealnym znalazły się także naczynia i szaty liturgiczne oraz stare przedmioty codziennego użytku.Szczególnie cenny i warty zobaczenia jest zbiór prac koronkowych z XVIII-XX w. sióstr benedyktynek, które od początku swojej obecności na Hvarze do dziś ręcznie zdobią szaty liturgiczne.

Kościół św.Kosmy i Damiana
To jedyny romański obiekt na Hvarze (oprócz murów miejskich) z pewnymi później dodanymi barokowymi elementami. Kościół znajduje się między wieżą zegarową hotelu Palace i domem rodziny Hektorović, czyli w najstarszej części miasta -  Grodi. Na głównym ołtarzu znajduje się barokowy obraz z początku XVII w "Bogurodzica ze św. Kosmą i Damianem".

Kościół św. Ducha
Zbudowany został w XV w. Obrazem ołtarzowym jest "Bogurodzica ze św. Mikołajem i św. Ambrożym" z XVI w. autorstwa Alessandra Varotarii. Kościół św. Ducha, podobnie jak kościół św. Kosmy i Damiana, znajduje się w starej części miasta.

Klasztor dominikanów z kościołem św. Marka
W tekstach źródłowych wspomniany został po raz pierwszy w 1312 r. Obecnie są to już ruiny, zachowało się jedynie obramowanie kościoła i dzwonnica. W 1966 r. na obszarze byłego klasztoru urządzono muzeum archeologiczne i lapidarium, poświęcone pamięci Grgi Novaka (1888-1978), najznakomitszego hvarskiego archeologa i historyka, który całe swoje życie poświęcił badaniu przeszłości Hvaru. W zbiorze archeologicznym znajdują się między innymi pamiątki z okresu neolitu (naczynia gliniane, broń i narzędzia wykonane z kamienia i kości, ozdoby itd.), przedmioty z okresu greckiego i rzymskiego wyspy (ozdoby, monety, naczynia, narzędzia itd.). Z okresu antycznego pochodzą również amfory, półmiski i ołowiane kotwice, które wyłowiono z dna morskiego w okolicach Hvaru.Na otwartej przestrzeni, w miejscu, gdzie kiedyś znajdowała się zakrystia, znajduje się zbiór rzeźb kamiennych Šime Dujmovicia (1887-1968) oraz inne pamiątki wykonane z kamienia pochodzące z okresu średniowiecza i okresów późniejszych.W dzwonnicy, jedynym zachowanym obiekcie z kompleksu klasztornego, znajduje się grób hvarskiego muzyka Josipa Rafaellego (1767-1843).Ze względu na kameralny charakter lapidarium odbywają się tu w okresie letnim koncerty instrumentalne.Obok kościoła św. Marka znajdował się kościółek św. Rocha z XV w. z bardzo interesującą fasadą (obecnie budynek mieszkalny).Przy końcu starego portu (za hotelem Delfin), znajduje się kościółek św. Józefa z półkolistym frontonem.Na wzgórzu za miastem wznosi się mały kościółek zwany Kruvenicą (od starosłowiańskiego horugva - 'chorągiew') z XVI w.

Klasztor franciszkanów
Zbudowany został w 1461 r. obok starego kościółka św. Krzyża. W 1465 r. powstał również kościół Najświętszej Panny, który w XVI w. przebudowano i dodano mu dzwonnicę (1507). Mistrz Nikola Firentinac, który był pod znacznym wpływem wielkiego Donatella, wykonał bramę z postacią Bogurodzicy z Jezusem (obecnie rzeźba znajduje się w muzeum franciszkanów). Miało to miejsce miedzy rokiem 1465 a 1470.Pierwotnie kościół miał obok nawy głównej kaplicę. Dwie kolejne wybudował Petar Andrijić, budowniczy dubrovnickiej Divony oraz kościołów Zbawienia i Zwiastowania w Dubrovniku.Dzwonnica jest najstarszą ze wszystkich czterech hvarskich dzwonnic. Budowali ją mistrzowie z Korčuli: Blaž Andrijević i Frano Nikola Španić. Mur otaczający klasztor pochodzi z 1545 r., a barokowe kapliczki wzdłuż starej drogi wiodącej z miasta do klasztoru postawił Marin Capello, komendant floty adriatyckiej w 1720 r.Klasztor został uszkodzony w czasie napaści tureckiej w 1571 r., ale już w roku 1574 szkody zostały naprawione. Przed ołtarzem głównym spoczywa jeden z najważniejszych poetów chorwackich - Hanibal Lucić, stąd na płycie nagrobnej inicjały AL (Anibal Lucić).Drewniane ławy przed ołtarzem głównym przeznaczone dla chóru są dziełem mistrza Franja Čiučicia Korčulanina i Antuna Spije z Zadaru (1583).Główna nawa kościelna podzielona jest na dwie części ozdobną przegrodą, swego rodzaju ikonostasem. Na całej długości zachodniej strony ikonostasu rozciąga się sześć scen z Męki Pańskiej wykonanych przez hvarskiego komediopisarza Martina Benetovicia (1607).
W głównej nawie znajduje się ołtarz św. Franciszka z obrazem "Stygmatyzacja św. Franciszka" (1617) Palmy Il Giovanego. Artysta ten był najbardziej cenionym w Dalmacji malarzem końca XVI w.W północno-wschodniej kaplicy św. Krzyża znajduje się obraz "Chrystus na krzyżu" z ok. 1600 r., praca weneckiego malarza Leandra Bassana.
W kościele znajduje się wiele napisów, jak choćby ten z roku 1574 (dotyczący odnowienia kościoła) czy napis z 1612 r., umieszczony na grobie Marii, ukochanej żony Piera Semitecola (przedstawiciela władz weneckich), dzięki staraniom którego doszło do podpisania pokoju między szlachtą i ludem. I tutaj, podobnie jak przy wejściu do teatru, umieszczono słowa ANNO SECUNDO PACIS.Na dziedzińcu klasztoru stoi masywna studnia. Napis na niej jest uszkodzony i widać tylko imię budowniczego - Rado z Šibenika (XV w.). Drzwi znajdujące się w południowej części dziedzińca prowadzą do klasztoru, drugie wiodą do niegdysiejszego klasztornego refektarza, dzisiejszego muzeum.Cały zachodni mur byłego refektarza pokrywa majestatyczna "Ostatnia wieczerza", kolejna duma Hvaru. Płótno ma rozmiary 2,5 m na 8 m i dzięki swojej plastyczności optycznie powiększa salę. Do dziś nie ma pewności co do tego, kto jest autorem dzieła. Metoda porównawcza wskazuje na Palmę Il Giovanego lub na jego najbliższy krąg współpracowników. Można też stwierdzić, że obraz pochodzi z przełomu XVI i XVII w., i odznacza się całym bogactwem cech późnoweneckiego malarstwa XVI stulecia. W klasztorze istniała legenda, mówiąca o tym, że autorem dzieła jest Matteo Rosselli, lecz pewne cechy stylistyczne wyraźnie temu zaprzeczają.Oprócz tego płótna, zbiór w muzeum franciszkanów posiada wiele obrazów i dzieł, między którymi znajdują się: "Ecce Homo" (XVII w.), "Zaręczyny św. Katarzyny" (XV w.) - dzieło powstałe w pracowni Blaža Jurjeva z Trogiru, " Zdjęcie z krzyża" (XVI w.), "Głowa Chrystusa" (XVI w.), "Madonna" (XVII w.), "Zwiastowanie" (XVII w.) i "Św. Jan" (XVI w.).Zbiór posiada również sporo starych dzieł bibliograficznych, jak brewiarz z XV w., egzemplarz Koranu z XVII w. i atlas ptolemeuszowski drukowany w 1542 r.Do zbioru należy także pięć antyfonarzy (ksiąg liturgicznych zawierających zbiór śpiewów mszalnych) z miniaturowymi inicjałami z XV w. Muzeum posiada także szaty liturgiczne z XVI w., jak i te z okresu baroku, stare wyroby koronkowe, zbiór monet używanych na Hvarze itd.Warto zajrzeć do dużej biblioteki, która powstała w tym samym czasie co klasztor. Szczególnie cenne są 53 inkunabuły (najwcześniejsze druki, powstałe przed 1501 r.). Archiwum mieści się w oddzielnej sali.Na terenie klasztoru znajduje się również ogród, pośrodku którego stoi słynny, liczący dwieście lat cyprys.

OKOLICA MIASTA HVAR

Wyspy Piekielne
To mały archipelag przed Hvarem. Nazwa wysp pochodzi od słowa paklina, oznaczającego 'żywicę sosnową', którą smarowano drewniane łodzie i statki właśnie w zatokach tychże wysp. Nazwa jednej z zatok Wysp Piekielnych, Palmižany, może być na to dowodem, gdyż spalmare w języku włoskim to po polsku 'smarować'. Warto w tym miejscu dodać, że Palmižana to jedyna zatoka Hvaru z piaszczystą plażą.Istnieje pewien spór co do nazwy wysp. Przyjęta popularnie nazwa to Pakleni Otoci - Wyspy Piekielne (pakleni - 'piekielny'), lecz językoznawcy skłonni są raczej mówić Paklinski Otoci, powołując się na stary wyraz paklina - 'żywica'. Stąd być może poprawniejszą byłaby nazwa Wyspy Żywiczne.
Na największej wyspie archipelagu - Św. Klemensie (do XV w. nazywanej Wielką Wyspą) znajduje się kaplica świętego patrona z XIV w. Napotkać można również ślady obecności Rzymian (przede wszystkim pozostałości po willach wypoczynkowych możnych rodzin), jak i jeszcze wcześniejsze, iliryjskie pamiątki z pierwszego tysiąclecia przed Chrystusem.Wyspę Rasohatac podarowały władze miasta w 1497 r. Jerolimowi Grivičiciowi, hvarskiemu szlachcicowi i franciszkaninowi, i od tamtego czasu wyspa nosi nazwę Jerolim.

Šćedro
Jest to wysepka położona na południe od Hvaru, mająca długość 6,5 km i szerokość ok. 2,5 km. Powierzchnia wynosi ok. 900 ha. Najwyższy szczyt, Zelenikova Glava, wynosi 113 m. Klimat jest tu jeszcze łagodniejszy niż na Hvarze. Na terenie Šćedra odnaleziono liczne ślady obecności Ilirów. Nazwa wysepki pochodzi od starochorwackiego słowa šćedar - 'miłosierny'.

Przylądek Pelegrin
Wyznacza zachodni kraniec wyspy Hvar. Na obszarze przylądka znajduje się słynna Markova Grota.
Milna    Zatoka i wieś położona 5 km na południowy wschód od Hvaru. Prowadzi do niej szosa, lecz można się też dostać do Milny drogą morską (25 min. motorówką). Jest to nieduża osada z czterema bardzo ładnymi plażami i serdecznymi ludźmi. Nazwa zatoki pochodzi od słowa milina ('coś umiłowanego, drogiego'), inni z kolei twierdzą, że milinę kojarzyć należy raczej z 'mielizną'. Właściciele restauracji prześcigają się w dogadzaniu gustom turystów. Na wzgórzu, 2000 metrów od Milny, położona jest stara osada Malo Grablje. Sądzi się, że założyła ją patrycjuszowska rodzina Ozora - przodkowie słynnych Ivaniciów. Dziś Malo Grablje jest opustoszałe. Jeszcze wyżej znajduje się osada Velo Grablje z XIV w. Lubiący piesze wycieczki powinni koniecznie przejść trasą z Velo Grablja do Malo Grablja, a następnie nad brzeg morza do Milny (razem 4 km).

Zarače
Zatoka położona 1 km od Milny. Ze względu na pewne oddalenie od Hvaru jest tu zawsze cicho i spokojnie. Istnieje możliwość wynajęcia kwater lub całego domu. Zarače to szczególnie umiłowane miejsce przez nurków.

Dubovica
Urocza zatoka i osada położona ok. 2 km od Zarača. Warto zobaczyć posiadłość rodziny Kasandrić z dworem z XVII-XIX w. przy morzu.

Brusje
Wieś położona ok. 6 km na wschód od Hvaru. Dojeżdża się do niej tzw. starą drogą, prowadzącą w głąb wyspy. Była początkowo osadą pasterzy (XVI w.). Kościół św. Jerzego, znajdujący się w Brusju, pochodzi z  wieku XVIII. Obecnie wieś opustoszała, a bogatsi mieszkańcy przenieśli się do Hvaru. W Brusju wiele jest, zniszczonych niestety, letnich willi rodzin szlacheckich z XVI w.

STARI GRAD

Z Hvaru do Starego Gradu prowadzą dwie drogi: stara przez środek wyspy (20 km) i nowa wzdłuż wybrzeża (17 km). To właśnie na miejscu dzisiejszego Starego Gradu w 385 r. p.n.e. Grecy przybyli z wyspy Paros założyli osadę, którą nazwali Pharosem. Fragmenty zachowanych murów mówią nam o kształcie greckiego miasta. Pamiętajmy, że to właśnie Pharos był głównym ośrodkiem wyspy i za czasów greckiej kolonii, i w późniejszym okresie rzymskim. Tu też rozwijała się nowa wiara - chrześcijaństwo. W 1147 r. w Pharosie utworzono biskupstwo. Z chwilą przeniesienia siedziby biskupa pod koniec XII w. do Nowego Pharosu (Hvaru), Stary Pharos (Stari Grad) stopniowo traci swoją pozycję.    Z czasów rzymskich zachowały się fragmenty łaźni, która znajdowała się na terenie dzisiejszego kościoła św. Rocha. O centrum kościelnym świadczą odnalezione pod kościołem św. Jana pozostałości po okresie wczesnochrześcijańskim. Wydobyto między innymi chrzcielnicę z V-VI w. Sam kościół św. Jana (pierwotnie pod wezwaniem św. Marii) był pierwszym kościołem chrześcijańskim na wyspie i siedzibą biskupa. Zbudowany na miejscu antycznej świątyni ma obecnie wygląd częściowo romański, częściowo gotycki. W kościele znajduje się wiele pamiątek z okresu średniowiecza.
W 1487 r. zbudowano klasztor dominikanów, który w XVI w. został umocniony. Obecnie znajduje się w nim lapidarium, zbiór numizmatyczny, archiwum, stara biblioteka i zbiór obrazów, z pośród których najcenniejszym jest "Złożenie w grobie" - dzieło wielkiego weneckiego malarza Jacopa Tintoretta z końca XVI w. Na uwagę zasługuje również barokowy krucyfiks z 1705 r. - dzieło Giacoma Piazzety.
W okresie renesansu i baroku powstawały liczne domy i wille wypoczynkowe. Wspaniałym tego przykładem jest bardzo znana willa wielkiego chorwackiego poety renesansu Petara Hektorovicia (1487-1572). Budowę umocnionej willi znanej jako Tvrdalj rozpoczęto w 1520 r. Do dziś zachował się oryginalny staw i liczne napisy w kamieniu w języku łacińskim i chorwackim, lecz cała budowla nosi ślady późniejszych adaptacji. Na szczególną uwagę zasługują też domy wokół rynku Škor z okresu od XVI do XVIII w. należące do staromieszczańskich rodzin.    Z okresu baroku pochodzi kościół św. Szczepana z charakterystyczną fasadą i dzwonnicą, jak i kościółek św. Mikołaja również z XVII w.

OKOLICA STAREGO GRADU

Vrban
To największa wieś na wyspie położona na wschód od Starego Gradu, miejsce urodzenia Matija Ivanicia, przywódcy powstania ludowego w 1510 r. W centrum wsi znajduje się rynek okrążony domami, wśród których wyróżniają się tzw. "królewskie dwory", według legendy należące do rodziny Ivanicia, wiadomo jednak, że są znacznie starsze, prawdopodobnie z XII w. Kościół św. Ducha zbudowano w wieku XV, lecz przebudowano w wieku XVIII. Na wzgórzu za miastem odnaleźć można pozostałości po romańskim kościele św. Wita. Pierwsza informacja o nim pochodzi z 1395 r. Na wzgórzu ponad Vrbanjem, które jest jednocześnie najwyższym punktem wyspy (626 m), wspomniany Matij Ivanić wraz z grupą marynarzy wzniósł kaplicę św. Mikołaja (1487).

Svirče
Wieś oddalona od Vrbanja zaledwie kilkaset metrów. W Statucie Hvarskim z roku 1331 Svirče wspomniane zostaje jako część Vrbanja. Do najbardziej interesujących budowli zalicza się z pewnością dom rodziny Šimunić i kompleks domów rodziny Carić połączonych mostkami. Stary kościół św. Marii Magdaleny z XVIII w. został zastąpiony nowym (XX w.), lecz zachowała się oryginalna dzwonnica.

Dol
Wieś na wschód od Starego Gradu podzielona wzniesieniem na dwie odrębne aglomeracje położone w dolinach: na północy Dol Świętej Marii i na południu Dol Świętej Barbary. Na wzniesieniu zobaczyć można kościół św. Michała z XVII w. W Dolu Świętej Marii znajduje się kościół św. Piotra z ołtarzowym obrazem Madonny z końca XV w. autorstwa włoskiego malarza znanego jako Maestro di Stratonice; w Dolu Świętej Barbary kościół barokowy pod wezwaniem tejże świętej. O wcześniejszej budowli sakralnej w tym miejscu wspominają teksty z roku 1226.

Vrboska
Najmniejsze z czterech miast zachodniej części wyspy (po Hvarze, Jelsie i Starim Gradzie) położone w cichej, malowniczej zatoce, głęboko wcinającej się w ląd. Vrboskę zasiedlili w XV w. mieszkańcy Vrbanja, tworząc w ten sposób swój port. Najstarsze domy znajdują się w pobliżu kościoła św. Marii, który jest najbardziej znanym i jedynym w swoim rodzaju obiektem Vrboskiej. Powstał na bazie wcześniejszego kościoła z XI w., a ok. roku 1575, w obawie przed ponownym najazdem tureckim, budowlę umocniono, tworząc rzadko spotykany kościół - twierdzę z charakterystycznym bastionem. Wspomniane XV-wieczne domy noszą ślady pożarów z okresu powstania ludowego (1510-1514) i najazdu tureckiego na wyspę (1571). Przebudowie uległ również kościół św. Wawrzyńca pierwotnie wzniesiony w XV w., a poszerzony w wieku XVII, kiedy to zyskał obecny barokowy kształt. Będąc w Vrboskiej, warto jeszcze zobaczyć położony nad brzegiem morza kościółek św. Piotra pierwszy raz wspomniany w Statucie Hvarskim z 1331 r. i wyznaczający wówczas kraniec zasiedlonych prastarych terenów: Vrbanja i Pitv. Ówcześnie nie było jeszcze ani Vrboskiej ani Jelsy. Warto dodać, że Pitve to osada założona przez Ilirów w III w. p.n.e. (Pityeia).Vrboskę tworzą dwie aglomeracje: Pjaca (wschodnia część miasteczka) i Padva (zachodnia część). Domy noszą cechy gotyckiej, renesansowej i barokowej architektury, a razem z wąskimi uliczkami, przedziwnymi mostkami i kanalikami oraz okalającym miasteczko lasem sosnowym tworzą niepowtarzalne wrażenie spokoju i bezpieczeństwa.Vrboska ma jeszcze jeden powód do dumy - jej kościoły mogą poszczycić się najbardziej wartościowymi dziełami sztuki na wyspie.W kościele św. Wawrzyńca na uwagę zasługują przede wszystkim: tryptyk św. Wawrzyńca znajdujący się na głównym ołtarzu wykonany najprawdopodobniej przez Paola Veronesego, obraz św. Jana Chrzciciela z XVII w. autorstwa Tiziana Aspettiego czy obrazy "Hołd Trzech Króli" i "Święty Antoni" Celestina Medovicia. Z rzeźb wspomnieć należy figurę św. Piotra - dzieło uczniów Nikoli Firentinaca i dwa drewniane anioły Antonia Porii.W kościele - twierdzy pod wezwaniem św. Marii na uwagę zasługują takie weneckie dzieła wczesnego baroku, jak obrazy: "Narodziny Bogurodzicy" z początku XVII w. autorstwa prawdopodobnie Antonia Sciurii, "Złożenie w grobie" i "Zmartwychwstanie" przypisywane Giuseppe Albardiemu.

JELSA
Miasteczko położone w naturalnej zatoce 10 km na wschód od Starego Gradu. Na terenie dzisiejszej Jelsy odnaleziono liczne ślady z okresu greckiego wyspy. Do nich należą przede wszystkim znajdujące się na wzgórzu niedaleko miasta pozostałości po prahistorycznej warowni (lub strażnicy) Tor z dobrze zachowaną wieżą. Powstała najprawdopodobniej w III w. p.n.e. Z wzniesienia, na którym znajduje się Tor, rozciąga się widok na znaczną część wyspy Hvar, a także na wyspę Brač, stąd przekonanie niektórych badaczy o pełnieniu przez Tor funkcji obserwatorium i strażnicy. Pozostałościami po okresie rzymskim są w Jelsie fragmenty murów wokół miasta.Pierwszy raz osada na obszarze dzisiejszej Jelsy została wspomniana w XIV w. jako port wsi Pitve (Portus Pitue) z kościołem św. Marii (obecnie pod wezwaniem św. Fabiana i Sebastiana). Nazwa miasta pochodzi od słowa jolha ('olcha', 'olsza'), a więc drzewa rosnącego na terenach wilgotnych. Jelsa jako jedyna na wyspie bogata jest w naturalne źródła. Stąd też spore obszary pokryte topolą, tak zaskakujący widok na wyspie dalmatyńskiej. W południowej części dzisiejszej Pjacy już na początku XV w. rozwinęła się pierwsza rybacka osada, która w wieku XVI usamodzielniła się, tworząc odrębną aglomerację z ponad 1000 mieszkańców. W 1535 r. ufortyfikowano kościół św. Marii, który zdołał obronić Jelsę w czasie najazdu tureckiego w 1571 r.Rozwój miasta nastąpił w okresie renesansu i baroku. Oprócz wspomnianego kościoła św. Fabiana i Sebastiana na szczególną uwagę zasługuje XV-wieczna kaplica św. Jana (w okresie baroku odnowiona) z miniaturowym placem i okalającymi go domami z XV-XVII w., kościół św. Michała w pobliżu parku, noszący cechy gotyckiej architektury z XV w. i renesansowy kościół św. Rocha z końca XVI w. znajdujący się przy wjeździe do miasta.Gospodarczy rozkwit przeżywa Jelsa w wieku XIX przede wszystkim dzięki swojej flocie, przybijającej aż do portów na morzach północnej Europy i do portów amerykańskich. Zwiększa się też eksport wina dzięki rozwojowi przemysłu winnego. Dobra sytuacja gospodarcza miała wpływ na wygląd i życie miasta: powstaje park miejski, w 1868 r. założona zostaje pierwsza na wyspach dalmatyńskich czytelnia, wiele obiektów zostaje odnowionych. Jelsa traci swoją pozycję wraz ze stopniowym wypieraniem żaglowców przez statki parowe. Nową rozwijającą się dziedziną stała się turystyka. Pierwsze hotele zaczęto budować już w 1913 r.Najwięcej dzieł sztuki znajduje się w kościele św. Fabiana i Sebastiana. Na ołtarzu głównym znajduje się obraz Pietera de Costera "Bogurodzica ze św. Fabianem i Sebastianem" z XVII w. Na uwagę zasługuje również obraz "Święta Maria Magdalena" (autor nieznany), późnogotycki krucyfiks z XV w. i obraz "Bogurodzica z Dzieciątkiem" z XVII w. (autorzy nieznani). 26 grudnia 1771 r. uderzenie gromu spowodowało pożar w kościele i niestety wiele dzieł uległo zniszczeniu.

OKOLICA JELSY

Humac
Osada powstała w XV w. jako tymczasowe miejsce pobytu pasterzy. Obecnie Humac jest opustoszały, był jednak cennym źródłem wiedzy etnograficznej na temat sposobu życia i obyczajów chłopów.

Zastražišće
Osada powstała w miejscu strategicznym (nazwa Zastražišće pochodzi od rzeczownika 'straż'). W jej pobliżu odnaleziono wiele mogił z epoki brązu. Dzisiejsza aglomeracja skupia się wokół kościoła św. Mikołaja (budowla współczesna). Kościółek św. Barbary z XVII w. zbudowany został w miejscu wcześniejszego kościoła z XIV w.Gdinj    To kolejna osada o znaczeniu strategicznym. Nazwa Gdinj pochodzi od starochorwackiego czasownika bditi oznaczającego 'czuwanie'. I tutaj odnaleziono wiele mogił z epoki brązu. Nieliczne domy skupiają się wokół renesansowego kościoła św. Jerzego z początku XVI w.

Bogomolje
Z tej niewielkiej osady do Sućuraja, miasteczka położonego na wschodnim krańcu wyspy jest 18 km. W Bogomolju wyraźne są już wpływy niedalekiego lądu. Słychać to przede wszystkim w mowie, która oparta jest na dialekcie sztokawskim (rozpowszechnionym na kontynentalnym obszarze Chorwacji) w odróżnieniu od dialektu czakawskiego, dominującego na całej wyspie. Warto w tym miejscu dodać, że dialekt czakawski jest najstarszym dialektem chorwackim szczególnie dobrze zachowanym na naturalnie odizolowanych wyspach.

SUĆURAJ
Miasteczko położone na wschodnim przylądku wyspy Hvar wspomniane po raz pierwszy w Statucie Hvarskim z 1331 r. Wymieniony zostaje mianowicie kościół św. Jerzego, od którego imienia pochodzi nazwa miasteczka (Juraj - 'Jerzy'). Na miejscu starego kościoła powstał nowy w XIX w. Do najważniejszych pod względem historycznym obiektów Sućuraja należą: pozostałości po klasztorze augustianów z XV w., kościół św. Jerzego z lapidarium i fragmenty weneckiej twierdzy z XVII w.

ZIOŁA LECZNICZE NA WYSPIE HVAR

Lawenda - Lavandula angustifoliaMa postać krzewu i osiąga wysokość do pół metra. Łodygi są proste, a wierzchołki porośnięte małymi fioletowo-niebieskimi kwiatkami. Kwitnie w czerwcu, lipcu i na początku sierpnia. Lecznicze właściwości mają te kwiaty, które zrywa się zaraz po zakwitnięciu. Pędy wiąże się, zawiesza i suszy. Po wysuszeniu odrywa się kwiaty i stosując destylację otrzymuje olejek eteryczny. Wysuszony kwiat może być stosowany jako składnik herbat mieszanych, lecz przede wszystkim docenia się jego walory zapachowe. Lawendowy olejek eteryczny stosuje się jako środek rozkurczowy i uspokajający, a także pobudzający trawienie. Ma również działanie antyseptyczne i przeciwbólowe.
Rozmaryn - Rosmarinus officinalisRośnie bliżej morza. Podobnie jak lawenda ma postać krzewu, lecz może osiągać nawet dwa metry. Kwitnie wiosną. Z kwiatu i liści otrzymuje się olejek eteryczny, który ma przenikliwy zapach. Poprawia proces myślenia, stwarza uczucie wyjątkowej jasności umysłu. Zaliczany jest do afrodyzjaków. Świetnie odkaża i odświeża powietrze w pomieszczeniach. Rozmaryn ma działanie rozkurczowe, przeciwbólowe, dezynfekujące, moczopędne, żółciopędne, wzmacniające i pobudzające apetyt. Podaje się doustnie w formie naparu.
Szałwia lekarska - Salvia officinalisZiele typowo śródziemnomorskie rosnące na gruncie kamiennym. Ma postać krzewu o łodydze rozgałęzionej, liściach naprzeciwległych, lancetowatych, pomarszczonych, zielonkawych. Kwiaty, zebrane w szczytowy kłos są fioletowe, fioletowo-czerwone lub białe. Owocem jest poczwórna rozłupnia.  Do celów leczniczych wykorzystuje się liście, które zrywa się wraz z najmłodszymi pędami, a następnie suszy w miejscu cienistym i przewiewnym. Zbiór można przeprowadzić dwa razy w roku, wiosną i jesienią. Suche liście przechowuje się w zamkniętych pojemnikach. Zawierają olejki eteryczne, w których skład wchodzą tujon, bomeol, cyneol, kamfora, dwuterpeny, gorycze i garbniki. Szałwia lekarska jest używana przeciw chorobom żołądka i jelit, gdyż łagodzi procesy zapalne. Wywar sporządzony z łyżki liści i szklanki wody działa skutecznie w przypadku zapalenia górnych dróg oddechowych i kaszlu, stosowany jest w leczeniu gruźlicy. Olejek szałwiowy jest również środkiem rozkurczowym. Zewnętrznie używa się liści szałwi w postaci odwaru do płukania przeciw zapaleniom jamy ustnej, anginie, bólom zębów i paradentozie. Dodaje się szałwi do kąpieli przeciw chorobom skóry pochodzenia grzybowego. Na obszarze wysp środkowej Dalmacji rośnie najbardziej wartościowa szałwia lekarska na świecie, ponieważ zawiera ponad 50% tujonu i dlatego jest poszukiwana na rynku i w dużych ilościach eksportowana.
Rumianek pospolity - Matricaria chamomillaDoceniana roślina lecznicza, znana już w starożytnej Europie. Ma rozgałęzioną, wysoką do 50 cm łodygę o liściach pierzastodzielnych ułożonych skrętolegle, kwiatostanach w formie koszyczków na długich szypułkach, o barwie żółto-białej i średnicy do 2 cm. Zbierane i suszone są koszyczki kwiatowe zawierające olejki eteryczne, głównie chamazulen, żywice, sole potasu i manganu, kwas walerianowy i salicylowy, glikozydy, cholinę, cukry, witaminę C itd.Napar z rumianku stosowany zewnętrznie i wewnętrznie ma działanie przeciwzapalne, rozkurczowe, antybakteryjne, regulujące trawienie, moczopędne, uspokajające i przeciwbólowe. Stanowi składnik wielu mieszanek ziołowych i leków ziołowych. W warunkach domowych znajduje szczególne zastosowanie jako bezpieczny środek higieniczno-leczniczy dla małych dzieci i osób starszych. W przemyśle perfumeryjnym rumianek jest surowcem używanym do produkcji mydeł, szamponów, kremów, toników, maseczek i płynów kąpielowych.
Tymianek - Thymus vulgarisMa rozgałęzioną, wzniesioną, u dołu drewniejącą łodygę wyrastającą do 40 cm. Krótkoogonkowe lub siedzące, eliptyczne lub równowąskolancetowate liście wyrastają nakrzyżlegle parami. Drobne, grzbieciste, dwuwargowe kwiaty o różowo-liliowej lub fioletowej koronie są zebrane w okółki i tworzą szczytowe, skupione, groniaste kwiatostany. Cała roślina ma swoisty, aromatyczny, przyjemny zapach tymolowy. Uprawiana przede wszystkim jako roślina olejkodajna i miododajna.
Wawrzyn szlachetny - Laurus nobilis
Pochodzący z Azji Mniejszej, już w starożytności był szeroko rozpowszechniony na całym obszarze śródziemnomorskim. Dzisiejsze stanowiska w tych krajach są kontynuacją dawnych upraw. Jest to drzewo lub krzew zimozielony. Ma skórzaste, eliptyczne, bardzo aromatyczne liście osiągające do 10 cm długości. Kwiaty są rozdzielnopłciowe, dwupienne, zielonkawe, owocem jest niewielka jagoda.Suszone liście wawrzynu, popularnie zwane liśćmi bobkowymi lub liśćmi laurowymi, stosowane są jako przyprawa kuchenna. Olejki pozyskiwane z owoców wykorzystywane są w przemyśle perfumeryjnym. Przez destylację liści, młodych gałązek i rozdrobnionych owoców otrzymuje się olejek laurowy, stosowany w lecznictwie, przemyśle kosmetycznym, perfumeryjnym jak również w celu doprawiania niektórych likierów.
Koper włoski (fenkuł) - Foenicum vulgareJest to roślina z rodziny baldaszkowatych, roczna lub dwuletnia, pochodząca z obszaru śródziemnomorskiego. Jej bladoliliowe kwiaty pojawiają się pod koniec lata na czubkach łodyg. Koper włoski używany w kuchni przez wieki, ma właściwości pobudzające apetyt, pomaga też w trawieniu tłustych potraw. Olejek fenkułowy wchodzi w skład zapraw do likierów.
Oliwka europejska - Olea europaeaDrzewko oliwne ma szeroką koronę i szeroki pień, łatwo tworzy odrosty. Liście są dwuletnie, kwiaty białe lub żółte. Owocem jest pestkowiec. Z nasion i  owoców produkuje się olej jadalny, czyli oliwę. Owoce spożywa się również marynowane, solone lub kiszone. Na Hvarze rośnie około 600 000 drzewek oliwnych, co stanowi 24% ogółu drzewek oliwnych w Dalmacji.